درد سرطان بیشتر ناشی ازعمل جراحی است که معمولا به محض التیام یافتن جای زخم های عمل، درد سرطان از بین می رود، لیکن همیشه اینطور نیست. بعضی اوقات زخم های داخلی بعد از عمل، روی اعصاب تاثیر می گذارند و باعث ایجاد درد سرطان می شوند. گاهی درد خاصی در بعضی از افرادیکه جراحی سرطان ریه داشته اند،بروز می کند که بازتاب عصب سمپاتیک بدن است.

رگهای خونی که خون را به رگ های عصبی می رسانند،تحت تاثیر قرار می گیرند و موجب احساس سرما در بازو، دست،ساق پا،کف پا، می شوند. وقتی محل آن فشارداده شود حالت سفیدی و «رنگ پریدگی» پیدا می کند و به محض تماس دست با پوست بدن درد شدیدی احساس می شود. در حالات وخیم عضوی که تحت عمل جراحی قرار گرفته است کاری انجام نمی دهد.

دردهای سرطانی

دردهای سرطانی بعد از جراحی دو نوع هستند.

* نوع اول دردهای سرطانی ،درد حاصل از شکاف عمیق و زخم های عمل جراحی است. این درد«حاد» به سادگی قابل کنترل می باشد و بیشتر بیماران می دانند که دوامی نخواهد داشت. درد حاد سرطان که ناشی از عمل جراحی است با مخدرهای قوی برطرف می شود-بعضی داروها درد شدید را برطرف می سازند. درد سرطان «حاد»خفیف تر را می توان با داروهای شبیه استامینوفن (و غیره … تایلنول) و ایبوپروفن (وغیره … ادویل) و مخدرهای ضعیف تر مثل کدئین کنترل کرد. کنترل بی حسی نسبت به درد بیمار(PCA) سیستمی است که اجازه می دهد بیمار زن یا مرد درد را با داروی بسیار مفید و مخصوص بیمارانی که جراحی نجات یافته اند، کنترل نماید. درحقیقت، قبل از آنکه ازرش PCA در درمان درد سرطان شناخته شود برای بیماران جراحی شده به کاربرده می شد.

برطرف کردن درد سرطان «طولانیِ» ناشی از جراحی کارساده ای نیست. کنترل آن بستگی دارد به اینکه بدانیم آیا علت درد سرطان به آسیب دیدگی عصب مربوط می شود یا نه .  تغییرات دیگری که در بدن به دلیل جراحی ایجاد شده است.

بسیاری از افراد که برای درمان درد سرطان از شیمی درمانی استفاده میکنند، از سوزن هایی که برای شیمی درمانی به کار می روند، ناراحت نمی شوند،درحالیکه دیگری نمی تواند چندین بار«فروکردن» را به هنگامی که تزریق داخلی شروع می شود،تحمل کند. بعضی از دکترها و پرستاران برای بیمارانی که چندین دوره شیمی درمانی خواهند داشت- شاید بیش از چند مرتبه درماه- وسایلی را پیشنهاد می کنند که دسترسی به داخل رگ را فراهم سازد. این وسایل در شکل،اندازه و عمل متفاوت هستند.

بعضی از آنها لوله های مخصوص یا میل هایی هستند، که درست زیر پوست، در یک مسیر معین برای دسترسی به رگ های بزرگ قرار داده می شوند. وسیله دیگری برای دسترسی به رگ به کار می رود که «پورت» معمولا برای بیماران سرپایی استفاده می شود.آنرا با یک عمل ساده در زیر پوست قرار می دهند. لوله،از یک سو به یک دریچه متصل است و از سوی دیگر به رگ های اصلی که خون را به قلب باز می گردانند.

«پورت » را درمحل قرار می دهند. این وسیله که برای انتقال مواد به درون رگ- جهت شیمی درمانی و درمان درد سرطان- به کار می رود،عبارت از یک سوزن است که فرو کردن آن در بدن بیمار درد ناچیزی دارد و از آن برای کشیدن خون بیماران سرطانی جهت آزمایشات متعدد استفاده می شود. به کاربردن «پورت» برای کسی که شیمی درمانی را برای درمان درد سرطان  آغاز می کند باید با مشورت دکتر یا پرستار انجام شود.

معمول تری اثرات جانبی شیمی درمانی در درمان درد سرطان حالت تهوع است. گرچه بعضی از بیماران آنرا به عنوان درد واقعی تلقی نمی کنند اما حالت استفراغ بطور حتم احساس و تجربه ای نامطبوع و ناخوشایند است و به تعبیری نوعی درد محسوب می شود. امروزه روش های موثری برای کاهش یا حتی از بین بردن حالت تهوع و استفراغ وجود دارد.

لازم است قبل از شروع شیمی درمانی برای درمان درد سرطان در مورد این روش با دکتر و پرستار مشورت شود. داروهایی مانند کتریل، زوفران، کمپازین و رگلن برای برطرف کردن حالت تهوع موثر می باشند. دردهای دیگری وجود دارند که از عوارض جانبی شیمی درمانی هستند. برخی داروها برای بافت های بدن زیان آور می باشند. بعضی از آنها به هنگام شیمی درمانی از دیواره رگ به بیرون نفوذ می کنند. این حالت به خون ریزی و غیره در بافت های بدن موسوم است.نسوجی که ازنفوذ خون و ترشحات به بیرون، آسیب می بیند صاف، یا سخت و دردناک می شوند.

درحالات سخت،باید از زخم مراقبت کرد و ممکن است نیاز به جراحی پلاستیک باشد. اگر پرستار یا دکتری که شیمی درمانی می کند دارای تجربه و مهارت کافی باشد نفوذ خون و ترشحات به بیرون کمتر اتفاق می افتد. خظر ریزش خون و غیره درانساج بدن با تزریق درون رگی از طریق میل ها و وسایل قابل دسترس تقلیل پیدا کرده است. پرستار یا دکتر همچنین می تواند احتمال خون ریزی و غیره درانساج بدن را کاهش دهد، یا حداقل به هنگام شیمی درمانی از طریق سئوال کردن بیمار،درصورت احساس سوزش یا درد به احتمال آسیب دیدگی و سخت شدن نسوج بیندیشد. اگر خون ریزی و غیره در بافت های بدن مشکوک به نظر می رسد با استفاده ازتکنیک های مطمئن می توان از آسیب بیشتر نسوج جلوگیری به عمل آورد. از خود سئوال کنید که آیا شیمی درمانی باعث التهاب و نفوذ ترشحات به داخل بافت ها می شود یا نه. باز بپرسید که برای جلوگیری از آن چه کار باید کرد.

عوارض جانبی دیگر شیمی درمانی در درمان درد سرطان عبارتند از ” ایجاد زخم هایی در درون دهان، لایه پوششی گلو، و لایه پوششی روده ها. زخم های درون دهان و گلو«ورم مخاط دهانِ» نام دارند. این زخم ها می توانند دردناک باشند و خوردن و بلعیدن مایعات را خیلی مشکل سازند. به دو دلیل عمده برای کسانی که درد سرطان دارند منشا خطر هستند‍: اولا هنگامی که درد با خوردن و آشامیدن بیشتر می شود، فرد ممکن سات درخوردن غذا و آشامیدن آب کافی قصور کند. ثانیا، زخم های باز اجازه ورود میکروب را به داخل بدن می دهند و باعث عفونت می شوند.

ورم مخاظ دهان با داروهایی که زخم را می پوشانند و محافظت می کنند قابل درمان هستند. می توان قبل از غذا از مایعات غلیظ یا شربتی که شامل یک بی حس کننده قوی باشد – چیزی شبیه آن چه که دندان پزشک قبل از شروع کار بر روی دندان برای بی حس کردن قسمتی از دها مصرف می کند- برای پوشش دهان استفاده کردو دردناک بودن عمل بلع را کاهش داد. این ترکیبات می توانند دارای آنتی بیوتیک ها باشند و به از بین بردن میکروب هایی که باعث عفونت می شوند. کمک کنند.

بعضی از روش های شیمی درمانی در درمان درد سرطان سبب زخم هایی در لایه پوششی روده ها می شوند، «حالت مخاطی و بلغمی نام دارند» که به زخم هایی که در داخل دهان ایجاد می شوند، شباهت دارند: این زخم ها می توانند نفخ و التهاب و اسهال ایجاد کنند. اسهال ممکن است باعث کاهش مایعات مهم و مواد مغذی شود. التهاب، احساس نفخ و اسهال در کم کردن اشتها سهیم می باشند و در بیشتر بیماران سرطانی وجود دارند. اگر این نشانه ها توسعه پیدا کنند،لازم است که دکتر، شیمی درمانی را تجویز و سفارشات ضروری را به پرستاری که مسئول انجام این کار است،بکند.(البته پرستاران خودشان سئوال خواهند کرد، لیکن گاهی فراموش می کنند.) داروهای خاصی التهاب، گاز و اسهال را ازبین می برند. اگر عوارض جدی هستند،باید تغییراتی درشیمی درمانی داد(نوع تغییر یا درصد آن تقلیل یابد) تا عوارض جانبی ، به مشکلات جدی تبدیل نشود.

بعضی از دروهای شمی درمانی باعث اختلالات عصبی محیطی می شوند. اعصاب حسی دست ها و پاها و انگشتان آسیب می بینند. صدمه باعث خواب رفتن، کرختی،د رد و گاهی اوقات نقصان درحرکت دست ها،پاها، و انگشتان می شود. داروهایی که سبب این نوع آسیب می شوند وین کرستین، وین بلاستین،سیسپلاتین، و تکزول می باشند.این عوارض به علت مصرف زیاد آنها بروز می کند. درچنین مواقعی هیچ راهی برای جلوگیری از اختلالات عصبی محیطی وجود ندارد جز آنکه دکتر یا پرستار را بروز این عوارض مطلع سازیم. دراین صورت می توان طبق برنامه آنرا درمان کرد.

روش دیگر برای درمان درد سرطان در بیماران سرطانی پرتو درمانی میباشد ، پرتو درمانی صرف نظر از ناراحتی دراز کشیدن بر روی میز سخت، هیچگونه دردی در بدن ایجاد نی کند. با وجود این ،بعضی از عوارض جانبی دوره ای کوتاه و طولانی مدت آن دردناک می باشند.اشعه به سلول های سرطانی آسیب می رساند. گرچه تلاش برای حفظ نسج سالم(مثل پوست و داخل دهان) صورت می گیرد،اما به هر دو به دو نوع سلول های سالم و سرطانی، صدمه می زند. سلول های سالم توانایی باز سازی مجدد خودشان را دارند؛آسیب دائمی نیست.آسیب رسانی اشعه است. درکل، این صدمه زدن به سلول هیا و نسوج سالم است که باعث ناراحتی و درد می شود که ناشی از عوارض جانبی «پرتو درمانی » است.

واکنش بافت های مختلف در برابر اشعه متفاوت است. بعضی نسوج- مثل غشاء مخاطی دهان، لایه پوششی نای و روده ها – بسیار سریع و آسان تحت تاثیر قرار می گیرند.دامنه عکس العمل این نسوج در برابر اشعه می تواند از خشکی بافت تا ایجاد زخم های باز متنوع باشد. پوست هم به شکل های گوناگون عکس العمل نشان می دهد. گاهی شبیه آفتاب سوختگی به نظر میرسد(و احساس می شود) گاهی هم به خشگی پوست و پوست انداختن می انجامد که زخم ایجاد می کند.

این زخمها خودشان یک منبع درد به حساب می آیند و فرد را درمعرض خطر جدی عفونت قرار می دهند. مراقب خوب از پوست احتمال چنین عکس العمل هایی را کاهش میدهد. پرستار یا دکتر«پرتو درمانی» باید مراقبت از پوست را توصیه کند. بهترین روش برای مراقبت از پوست، مصرف لوسیون ها یا کرمهای مخصوص است. در بعضی ازمراکز درمانی،ماده ژلاتینی را که از شیره گیاهی تهیه می شود برای حفاظت پوست بکارمی برند. اگر مشکلات پوستی رخ بدهد، دکتر یا پرستار ملزم به دادن دستورهایی برای مراقبت از پوست می باشند.اشعه فقط بر روی آن قسمت هایی از بدن که مورد درمان هستند اثر خواهد داشت. عوارض جانبی شدیدی ایجاد نمی کند: توانایی ما برای تحمل درمان بسیارمتفاوت است، برای مثال، هنگامی که قفسه سینه بعد از جراجی سرطان ریه درمان می شود، درقسمت هایی از بدن شامل پوست، نسج ریه ، گلو و برونش ها و در بعضی از بیماران، ناحیه تحتانی گردن، درمعرض اشعه هستند، احتمال بروز عوارض جانبی وجود دارد. بسیاری از بیماران نیز دردی را در قسمت گلو خواهند داشت که هنگام فرو بردن غذا و مایعات احساس ناراحتی خواهند کرد.بیمارانی که بعد از جراحی سرطان راست روده یا روده بزرگ پرتو نگاری می شوند، ممکن است دچار اسهال و زخم هایی پوستی شوند که ناشی از آسیب دیدگی پوست و قسمت انتهایی روده بزرگ یا راست روده (رکتوم) می باشد.

درد نادری که به پرتو درمانی ناشی از درمان درد سرطان  و جراحی ارتباط دارد هنگامی عارض می شود که قسمتی از بافت به شکل زخم میباشد ریشه ای دراطراف دسته ای از اعصاب (یک شبکه) که تداخل به وظیفه آنان دارد، خود را نشان می دهد. نتیجه آن مانند درد شبکه اعصاب است  و مستقیما توسط تومور ایجاد می شود .تجربه به ما نشان داده است که درد شبکه اعصاب- ناشی از پرتودرمانی- نسبت به درد تومور کمتر می باشد. یک شبکه عصبی  درهر دو طرفت قسمت تحتانی گردن قرار دارد و امور حسی دست، بازو، بالای قفسه سینه و شانه را کنترل می کند. هنگامی که این ناحینه تاثیر می گذارد. این درد ناشی از اختلالات عصبی، کاملا جدی و مشکل ساز است. اما کنترل و درمان آن غیر ممکن نیست.

خواننده گرامی، پیشنهاد می شود مطلب “دردهای سرطان ناگهانی” را جهت کسب اطلاعات بیشتر در زمینه “درد سرطان” مطالعه فرمایید .

دکتر محی الدین فصیحی هرندی، فوق تخصص درد
آدرس مطب 1: تهران- بزرگراه جلال آل احمد (شرق به غرب)- نرسیده به بزرگراه چمران- نبش کوی پروانه- پلاک 2 -ساختمان پریسا- طبقه دوم- کلینیک درد چند تخصصی آسا
آدرس مطب 2: تهران – میدان توحید – ابتدای ستارخان – نبش کوثر یکم – ساختمان پزشکان کوثر – طبقه دوم



مشاوره درد

Tagged with:  
moshavere